Əbüzeydabad – özünəməxsus memarlığı və füsunkar Siyazgəh səhrası ilə tanınan şəhər
Əbüzeydabad, İsfahan əyalətinin şimalında yerləşən və gözəl Siyazgəh səhrasına yaxınlığı ilə turistlərin diqqətini cəlb edən bir şəhərdir. Bu şəhər Aran və Bidgöl rayonunun tabeliyindədir və həmin rayonun Küyrat bölgəsinin inzibati mərkəzi sayılır. Əbüzeydabad şəhərinin Aran və Bidgöl ilə məsafəsi təxminən 30 kilometrdir.
Əbüzeydabadın memarlığı və tarixi abidələri
Əbüzeydabadın evləri səhralıq iqlimə uyğun şəkildə xam kərpic və gildən tikilmişdir. Bu xüsusiyyətinə görə şəhəri Yəzd şəhərinə bənzətmək olar. Tarixi şəhər toxuması birləşmiş və sıx formadadır; dolaşıq küçələr, geniş və açıq meydanlar isə hər məhəllənin mərkəzini təşkil edir. Bu meydanlar adətən xalqın toplaşdığı və mərasimlərin keçirildiyi yerlər olmuşdur – xüsusilə də Məhərrəm ayı mərasimləri üçün.
Uzun illər boyunca şəhərin bütün küçələri dar və dolama idi. Yalnız naxıl (Məhərrəm ayı mərasimi zamanı istifadə olunan iri ağac simvolu) keçidi üçün nəzərdə tutulan küçələr geniş olurdu. Bu fakt, Əbüzeydabad sakinlərinin Aşura mərasimlərinə verdiyi böyük önəmi və bu inancların şəhər memarlığına belə təsir etdiyini göstərir.
Təxminən 20 il əvvələ qədər, şəhərin qədim toxuması demək olar ki, toxunulmamış qalmışdı. Lakin son illərdə aparılan geniş tikinti işləri onun strukturunu müəyyən dərəcədə dəyişmişdir. Əbüzeydabadda vaxtilə çoxsaylı tarixi tikililər mövcud idi, lakin bu gün onlardan bir çoxu zədələnmişdir.
Məsələn, şəhərin ortasında yerləşən xam kərpicdən tikilmiş tarixi qala, hündürlüyü 10 metrə çatan divarları ilə seçilirdi. Eyni zamanda, Piştdəh və Tuydəh məhəllələrinin hüseyniyyələri də dəyərli xam kərpic memarlığının nümunələri idi, lakin sonrakı bərpa işlərindən sonra onların qədim forması tamamilə itmişdir.
Bununla belə, bir sıra dörd-eyvanlı planlı qədim evlər və Şah Abbas karvansarası, eləcə də Xacə kompleksi (hamam, qüslxana, su anbarı, camaşırxana və məsciddən ibarət) bu günədək yaxşı vəziyyətdə qorunub saxlanılmışdır.
Şah Abbas karvansarası, İsfahanı Kaşan və İranın şimal rayonları ilə birləşdirən karvan yolları üzərindəki mühüm dayanacaqlardan biri olmuşdur. Qış aylarında karvanlar Əbüzeydabad yolu ilə, yayda isə Qəmsər, Qəhrud və Cuşqan Qali yolları ilə İsfahana səfər edirdilər. Bu marşrutun başlanğıcında, Qəmsərin yaxınlığında yerləşən Gəbrabad karvansarası, karvanların əsas dayanacağı hesab olunurdu.
Əbüzeydabadın tarixi abidələri arasında ən diqqətəlayiqi Ağa Şihabəddin Mürtəzəvi tarixi evidir. Bu evdə illərdir mərsiyə və matəm mərasimləri keçirilir. Ənənəvi şəkildə kömür samovarında dəmlənmiş qəndli çayla qonaqpərvərlik göstərilməsi bu şəhərin maddi olmayan mədəni irsinə çevrilmişdir.
Əbüzeydabad əhalisinin özünəməxsus dili
Əbüzeydabad və ətraf kəndlərin sakinlərinin danışdığı xüsusi dialekt bu bölgənin mədəniyyətində mühüm yer tutur. Bu dil “Raci” (və ya “Rayiçi”) adlanır, lakin yerli əhali ona “Buzabadi” deyir. Bu dialektin özünəməxsus qrammatik quruluşu və qaydaları var və dilçilərin fikrincə, onun kökləri Midiya dövrünün (e.ə. I minillik) dilinə gedib çıxır.
Qərbi Kaşan bölgəsində də bu dilə bənzər dialektlər danışılır, lakin onların tələffüz və leksik fərqləri Raci dilindən bir qədər seçilir.
Siyazgəh səhrası – Əbüzeydabadın turizm mərkəzi
Əbüzeydabadın səhranın kənarında yerləşməsi, onu bölgənin əsas turizm mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. Xüsusilə payız və qış aylarında, hava şəraiti əlverişli olduqda, çoxsaylı turistlər Siyazgəh səhrasını ziyarət etmək üçün bura gəlirlər.
Yerli dildə “Siyazgəh ” sözü “qara” mənasını verir. Səhraya uzaqdan baxdıqda onun tünd rəngi bu adın haradan gəldiyini izah edir. Bu toxunulmamış və təbii səhralıq, şəhərin səs-küyündən uzaqlaşmaq, sükunət və ulduzlarla dolu səma altında istirahət etmək istəyənlər üçün ideal məkandır.
Siyazgəh səhrasının əsas üstünlüklərindən biri, şəhərə yaxın yerləşməsidir. Qısa məsafə qət etməklə rahat yaşayış məkanlarına və zəruri turizm imkanlarına çıxış mümkündür.
Bu səhralıq həm də Yəxab Vəhşi Təbiət Qoruğuna açılan qapıdır. Bu ərazidə Yəxab adlı bulaq axır və bu bulaqdan yayın ən isti günlərində belə soyuq su çıxır. Qoruq ərazisində nadir heyvan növləri – o cümlədən iran pələngi (yaxud asiyalı gepard), qarapars (lynx), səhrə pişiyi, yabanı pişik, cəbeyr (səhrə ceyranı), saqqalqarğa (zāğ-e bur) və müxtəlif yırtıcı quş növləri müşahidə edilmişdir.